Yin i Yang to jedna z najstarszych i najbardziej znanych idei chińskiej filozofii. Symbol czarno-białego koła rozpoznaje dziś niemal każdy, ale jego sens bywa spłaszczany do prostego „dobro i zło” albo „kobiece i męskie”. Tymczasem Yin i Yang to nie dwie siły, które ze sobą walczą, lecz dwie strony jednego, nieustannego ruchu i przemiany obecnej w górach i rzekach, w domu, w którym mieszkamy, w roślinach, zwierzętach i w nas samych.
Skąd się wzięły Yin i Yang?
Znaki 陰 (yin) i 陽 (yang) oznaczały pierwotnie dwie strony tego samego wzgórza: zacienioną i nasłonecznioną (lub połaci dachu oddzielone belką). Na półkuli północnej zbocze południowe jest jasne i ciepłe, północne – chłodne i wilgotne. Obie strony należą do jednej góry i żadna nie istnieje bez drugiej. Już w tym obrazie zawiera się cała późniejsza filozofia.
W „Księdze Pieśni” (Shijing), jednym z najstarszych zabytków literatury chińskiej, znajdziemy pieśń o księciu Gong Liu, który, szukając miejsca na osadę, „mierzył cienie, wchodził na wzgórza, badał ich Yin i Yang, oglądał płynące źródła”. To jeden z najdawniejszych opisów tego, co dziś nazywamy feng shui: uważnego czytania krajobrazu przez pryzmat światła i cienia, gór i wody.
Z czasem Yin i Yang stały się kategoriami opisującymi całą rzeczywistość. W „Księdze Przemian” (Yijing, I Ching) każdy heksagram składa się z linii ciągłych (Yang) i przerywanych (Yin), a jeden z dołączonych do niej komentarzy zawiera zdanie, które można uznać za esencję całej koncepcji:
„Raz Yin, raz Yang – to nazywa się Tao”.
(Yijing, Wielki Komentarz Xici Zhuan)
W III wieku p.n.e. filozof Zou Yan i tzw. szkoła Yin-Yang (yinyang jia) połączyli tę ideę z teorią pięciu przemian (wu xing) – drzewa, ognia, ziemi, metalu i wody. Z tego połączenia wyrosły później chińska medycyna, astrologia BaZi i feng shui.
Yin i Yang w „Tao Te Ching” Laozi
Laozi (Lao Tzu, Lao Tsy), legendarny autor „Księgi Drogi i Cnoty” (Daodejing, Tao Te Ching), rzadko używa słów „Yin” i „Yang” wprost, ale cała jego księga jest medytacją nad przeciwieństwami. W rozdziale 42 pojawiają się one wprost:
„Tao rodzi Jedno, Jedno rodzi Dwa, Dwa rodzi Trzy, Trzy rodzi wszystkie rzeczy. Wszystkie rzeczy niosą na plecach Yin, a w ramionach obejmują Yang; z przenikania się tych energii rodzi się harmonia”.
(Tao Te Ching, rozdz. 42)
„Dwa” to właśnie Yin i Yang, a „Trzy” – ich spotkanie, z którego powstaje wszystko, co istnieje. Harmonia nie jest tu stanem, w którym przeciwieństwa znikają, lecz owocem ich wzajemnego przenikania.
Rozdział 2 pokazuje, że przeciwieństwa nie istnieją osobno – jedno definiuje drugie:
„Byt i niebyt rodzą się nawzajem, trudne i łatwe wzajemnie się dopełniają, długie i krótkie nawzajem się kształtują, wysokie i niskie opierają się o siebie, dźwięk i głos współbrzmią, przód i tył następują po sobie”.
(Tao Te Ching, rozdz. 2)
W rozdziale 40 Laozi opisuje przemianę jako naturalny ruch rzeczywistości: „Powrót jest ruchem Tao, łagodność jest jego działaniem”. Wszystko, co osiąga szczyt, zawraca – dzień w noc, lato w zimę, pełnia w ubywanie.
Laozi wyraźnie docenia stronę Yin, którą większość ludzi lekceważy: miękkość, uległość, pustkę, spokój. „Znaj to, co męskie, trzymaj się tego, co żeńskie, bądź jak dolina świata” (rozdz. 28). A w rozdziale 78: „Nie ma na świecie nic bardziej miękkiego i słabego niż woda, a jednak w pokonywaniu tego, co twarde i silne, nic jej nie dorówna”. To nie pochwała słabości, lecz przypomnienie, że siła bez miękkości szybko się łamie.
Podobne myśli rozwija drugi wielki taoista, Zhuangzi, autor „Prawdziwej księgi południowego kwiatu”. W jednym z dialogów Laozi tłumaczy Konfucjuszowi: „Najwyższe Yin jest chłodne i surowe, najwyższe Yang – jaśniejące żarem. […] Gdy oba się przenikają i łączą w harmonii, rodzą się rzeczy”. Zhuangzi jest też autorem słynnej przypowieści o śnie o motylu, która kończy się słowami o „przemianie rzeczy” (wu hua) – granica między jednym a drugim okazuje się płynna.
Symbol taiji i zasady Yin / Yang
Znany dziś symbol – koło podzielone falistą linią na część czarną i białą, z kropką przeciwnego koloru w każdej połowie – nazywa się taijitu, „diagram Wielkiej Pierwotności”. W tej postaci upowszechnił się stosunkowo późno, ale jego sens dobrze oddaje tekst neokonfucjańskiego myśliciela Zhou Dunyi z XI wieku:
„Wielka Pierwotność porusza się i rodzi Yang. Gdy ruch osiąga szczyt, przychodzi spokój; w spokoju rodzi się Yin. Gdy spokój osiąga szczyt, znów pojawia się ruch. Ruch i spokój są nawzajem swoimi korzeniami”.
(Zhou Dunyi, Objaśnienie diagramu Wielkiej Pierwotności)
Z tradycji chińskiej można wyprowadzić kilka zasad opisujących relację Yin i Yang:
- Przeciwieństwo – każde zjawisko ma dwa bieguny: jasne i ciemne, ciepłe i zimne, ruch i spoczynek.
- Współzależność – jedno nie istnieje bez drugiego. Nie ma cienia bez światła ani góry bez doliny.
- Wzajemne przenikanie – w każdym Yin jest ziarno Yang i odwrotnie. To właśnie oznaczają kropki w symbolu.
- Równoważenie – gdy jedno rośnie, drugie ubywa, jak długość dnia i nocy w ciągu roku.
- Przemiana – Yin w swoim szczycie przechodzi w Yang, a Yang w Yin. Najdłuższa noc roku jest początkiem powrotu światła.
Najważniejsze jest jednak to, że Yin i Yang są względne. Nic nie jest Yin ani Yang „samo w sobie” – tylko w porównaniu z czymś innym. Ciepła woda jest Yang wobec lodu, ale Yin wobec wrzątku. Dlatego równowaga w myśli chińskiej nie oznacza bezruchu ani idealnego podziału pół na pół, lecz ciągły, żywy ruch.
Yin i Yang w świecie przedmiotów
Kategorie Yin i Yang stosuje się nie tylko do istot żywych, ale również do krajobrazu, budynków, przedmiotów i materiałów. W przyrodzie nieożywionej podstawowa para to góra i woda (shan shui). Góra jest nieruchoma, stabilna i trwała – w tej relacji to Yin. Woda płynie, zmienia się i niesie energię – to Yang. W feng shui mówi się, że „góry opiekują się ludźmi, a woda przynosi bogactwo”. Warto zauważyć, jak zmienia się perspektywa: gdy porównujemy strony jednego wzgórza, górę opisujemy przez światło i cień; gdy zestawiamy ją z rzeką – przez spoczynek i ruch.
Tradycyjne feng shui dzieli się na dwie gałęzie: Yang zhai (陽宅), czyli „domy Yang” – budynki dla żywych, oraz Yin zhai (陰宅), „domy Yin” – miejsca pochówku. W samym domu też odnajdujemy te bieguny:
- Przestrzenie Yang – salon, kuchnia, wejście, pokój do pracy: jasne, otwarte, pełne ruchu, rozmów i światła.
- Przestrzenie Yin – sypialnia, łazienka, kącik do wypoczynku: przyciemnione, ciche, sprzyjające regeneracji.
- Tył i przód budynku – solidne, osłonięte „oparcie” z tyłu (jak góra) i otwarta, jasna przestrzeń przed wejściem (ming tang, „jasna sala”).
Problemy pojawiają się wtedy, gdy pomieszczenia tracą swój charakter: sypialnia zamienia się w biuro pełne ekranów (za dużo Yang), a salon jest ciemny, zagracony i nieużywany (za dużo Yin).
Każdy przedmiot, materiał czy kolor można również opisać przez jego cechy:
| Cecha | Yin | Yang |
|---|---|---|
| Światło | przyćmione, cień, noc | jasne, słońce, dzień |
| Temperatura | chłodne, zimne | ciepłe, gorące |
| Kształt | obły, niski, poziomy, wklęsły | ostry, wysoki, pionowy, wypukły |
| Faktura | miękka, matowa, chropowata | twarda, gładka, błyszcząca |
| Kolor | ciemny, chłodny, stonowany | jasny, ciepły, nasycony |
| Stan | spoczynek, wilgoć, cisza | ruch, suchość, dźwięk |
| Przestrzeń | pusta, wewnętrzna, zamknięta | pełna, zewnętrzna, otwarta |
Jeden z najpiękniejszych fragmentów „Tao Te Ching” mówi właśnie o przedmiotach – i o tym, że to, co niewidoczne, jest równie ważne jak to, co widać:
„Trzydzieści szprych schodzi się w jednej piaście – to dzięki pustce w jej środku wóz może jechać. Z gliny lepi się naczynie – to dzięki pustce w nim naczynie służy. W ścianach wycina się drzwi i okna – to dzięki pustce w nich dom nadaje się do mieszkania. Tak więc to, co jest, daje korzyść, a to, czego nie ma, daje użyteczność”.
(Tao Te Ching, rozdz. 11)
Ścianki czarki są Yang – twarde, widoczne, uformowane. Pustka w jej wnętrzu jest Yin – i to ona przyjmuje herbatę. Przedmiot jest użyteczny tylko dzięki obu tym stronom.
Yin i Yang w istotach żywych
W świecie żywym Yin i Yang nie są już tylko cechami, lecz rytmem. Życie to nieustanne przechodzenie od aktywności do odpoczynku, od wzrostu do wyciszenia.
Rośliny
Roślina sięga w dwie strony: liście i kwiaty rosną ku słońcu (Yang), korzenie – w ciemną, wilgotną ziemię (Yin). Wiosną i latem energia unosi się ku górze, rośliny rosną i kwitną; jesienią i zimą wraca do korzeni. Ta sama roślina inaczej rośnie na nasłonecznionym i zacienionym zboczu – co doskonale widać choćby w herbacie. O tym, jak Yin i Yang odsłaniają się w liściach herbaty, jej smaku i działaniu, piszę szerzej w artykule Yin i Yang w herbacie na blogu Zielona i Czarna.
Zwierzęta
Są zwierzęta dzienne i nocne, takie, które zapadają w sen zimowy, i takie, które w tym czasie wędrują. Tygrys i żuraw, smok i żółw, kogut i sowa – chińska symbolika pełna jest par, które pokazują dwie strony życia: ekspansję i ukrycie, szybkość i cierpliwość.
Człowiek
Najdokładniej opisała człowieka w kategoriach Yin i Yang tradycyjna medycyna chińska. Jej najważniejszy tekst, „Kanon Żółtego Cesarza” (Huangdi Neijing), mówi:
„Yin i Yang to droga Nieba i Ziemi, osnowa wszystkich rzeczy, rodzice przemian, źródło narodzin i śmierci”.
(Huangdi Neijing Suwen, rozdz. 5)
W ciele tylna strona i góra ciała należą do Yang, a przednia i dolna do Yin. Narządy „pełne”, które przechowują (np. serce, płuca, nerki), są Yin, a „puste”, które przetwarzają i przekazują dalej (np. żołądek, jelita), są Yang. Krew jest Yin, a qi – energia, która ją porusza – Yang. „Yin jest wewnątrz jako strażnik Yang, Yang jest na zewnątrz jako posłaniec Yin” – czytamy w tym samym rozdziale.
Na co dzień najłatwiej zobaczyć to w rytmie doby: dzień to czas aktywności, pracy i kontaktu ze światem (Yang), noc – odpoczynku, snu i regeneracji (Yin). Kiedy jedno wypiera drugie, a my pracujemy do późna przy ekranie i śpimy za krótko, organizm szybko to odczuwa.
Laozi opisał różnicę między życiem a śmiercią właśnie w kategoriach miękkości i twardości:
„Człowiek, gdy się rodzi, jest miękki i delikatny, gdy umiera – twardy i sztywny. Trawy i drzewa za życia są giętkie i soczyste, po śmierci – suche i zeschłe. Dlatego twarde i sztywne to towarzysze śmierci, a miękkie i delikatne – towarzysze życia”.
(Tao Te Ching, rozdz. 76)
To ciekawa spostrzeżenie: życie nie polega na przewadze którejkolwiek strony, lecz na zdolności do ruchu i zmiany. To, co zastyga, przestaje żyć – niezależnie od tego, czy zastygnie w Yin, czy w Yang.
Charakter i przeznaczenie
Każdy z nas ma w sobie obie energie, w różnych proporcjach i w różnych okresach życia. W astrologii BaZi każdy z dziesięciu Niebiańskich Pni ma swój charakter Yin lub Yang: Jia to Drzewo Yang – wysokie drzewo, a Yi to Drzewo Yin – pnącze czy trawa. Oba należą do żywiołu drzewa, ale wyrażają go zupełnie inaczej. Analiza BaZi pokazuje, jak te energie układają się w konkretnym człowieku i jak zmieniają się w kolejnych okresach życia.
Jeśli chcesz sprawdzić jakie energie są w Twoim wykresie skorzystaj z darmowego kalkulatora BaZi.
Najczęstsze nieporozumienia dotyczące Yin i Yang
- „Yin to zło, a Yang to dobro”. Nie. To nie jest dualizm moralny. Noc nie jest gorsza od dnia, a odpoczynek od pracy.
- „Yin to kobiety, a Yang to mężczyźni”. Tradycyjnie kobiecość łączy się z Yin, a męskość z Yang, ale każdy człowiek ma w sobie obie energie. Sprowadzanie tej koncepcji do stereotypów płci ją spłaszcza.
- „Równowaga to po równo”. Równowaga to dopasowanie do chwili: zimą potrzebujemy więcej ciepła, w nocy więcej ciszy. To ciągłe dostrajanie, nie stan osiągnięty raz na zawsze.
- „Coś jest Yin albo Yang”. Tylko w porównaniu z czymś innym. Ta sama rzecz w innym zestawieniu może zmienić stronę.
Yin i Yang na co dzień
Nie trzeba znać chińskiej filozofii, żeby korzystać z tej zasady. Wystarczy zadawać sobie proste pytania: czego jest teraz za dużo, a czego za mało? Czy po intensywnym tygodniu nie potrzebuję ciszy? Czy moje mieszkanie ma miejsce zarówno na spotkania, jak i na odpoczynek? Czy mój dzień ma wyraźny początek i koniec?
Równowaga, o której mówi filozofia chińska, nie jest więc celem, do którego się dochodzi, a potem stoi w miejscu. Jest jak oddech: wdech i wydech, które nie mogą istnieć bez siebie.
Literatura
- Lao Tsy, Tao-te-ching, czyli Księga Drogi i Cnoty, przeł. Tadeusz Żbikowski.
- Lao Tsy, Tao Te Ching, czyli Księga Drogi, którą napisała na nowo Ursula K. Le Guin – przystępna, poetycka interpretacja.
- Czuang-tsy, Prawdziwa księga południowego kwiatu (Nan-hua-czen-king), przeł. Witold Jabłoński, Janusz Chmielewski, Olgierd Wojtasiewicz, Warszawa: PWN 1953.
- I-cing. Księga Przemian, w przekładzie i z komentarzem Richarda Wilhelma, wyd. polskie: Znak.
- Feng Youlan, Krótka historia filozofii chińskiej, Warszawa: PWN.
- Huang Di Nei Jing Su Wen: An Annotated Translation of Huang Di’s Inner Classic – Basic Questions, przeł. Paul U. Unschuld, Hermann Tessenow, University of California Press 2011.
- Joseph Needham, Science and Civilisation in China, t. 2: History of Scientific Thought, Cambridge University Press 1956.
Cytaty z tekstów chińskich podaję w swobodnym przekładzie własnym, opartym na oryginale i istniejących tłumaczeniach.
